Rytuał Jigai – honorowe samobójstwo jako element emancypacji kobiet w Japonii

Akt samobójstwa w Kraju Kwitnącej Wiśni to element wiary, manifestacja przekonań, kwestia honoru i forma przymusu. Nie ulega wątpliwości, że odebranie sobie życia w Japonii jest czymś zupełnie innym, niż w kulturze zachodniej. Obecnie gdy mówi się o tak zwanych przypadkach suicydalnych, to zazwyczaj stosuje się definicję jednego z ojców socjologii – Maurice  Halbwachsa, według którego jest to Prawie wszelki przypadek śmierci, będący wynikiem aktu spełnionego przez samą ofiarę w  intencji  albo  przynajmniej  z  przewidywaniem  (avec  l’intention  ou  en  vue)  zabicia  samego siebie, który jednak nie jest aktem poświęcenia się1 jednakże, gdy kwestia dotyczy Japońskiej historii, bardzo często spotykamy się z fenomenem dokładnie odwrotnym.

Kultura rytualnego samobójstwa w Japonii

Uściślając, w systemie, który istniał od epoki Nara (VIII w. n.e.) do westernizacji okresu Meijin (druga połowa XIX w.), odnotowuje się w społeczeństwie japońskim przypadki rytualnego samobójstwa, z którego zdecydowana większość miała miejsce w kaście samurajów2. Dominacja w tej właśnie grupie, wzięła się z kodeksu, wobec którego byli zobowiązani, a był im wpajany jako wartość wyższa niż życie.

japoński samuraj
Rytualne samobójstwo to ważny element bushidō

Samurajowie wierzyli w oczyszczenie własnej duszy. W razie zhańbienia siebie lub swojego rodu, czyli również swoich przodków i następców, lepszym było dla nich pozbycie się „tak niegodnego” życia3. Celem seppuku, czyli rozcięcia brzucha4, było pokazanie czystej duszy, która (znajdując się według japońskiego systemu wierzeń właśnie w brzuchu) nie byłaby w stanie żyć w tak nieczystym ciele. Wartym wspomnienia jest również fakt, iż taka śmierć, w odróżnieniu od stosowanej również w tym samym czasie kary śmierci, była dla popełniających ją przywilejem, na który inne grupy społeczne nie mogły sobie pozwolić. Sprowadzając to do jednej sentencji, w przeciwieństwie do obecnych czasów, wśród samurajów popełnienie takiego czynu, na dobrą sprawę wynikało z zasad wyznawanych w życiu, a nie z problemów natury psychicznej i chęci jego zakończenia5.

Samobójstwa kobiet w Japonii

Równie interesująco, o ile oczywiście tak można określić przypadek samobójstwa, sprawa przedstawiała się w przypadku kobiet. Założenia samego aktu były bardzo podobne, a popełniały go żony samurajów lub po prostu kobiety przynależące do tej grupy społecznej. Działo się to z tych samych powodów, co u mężczyzn – przez manifestację poglądów, honoru oraz w uznaniu własnej porażki6. Na tym podobieństwa się kończą. Różnice z kolei opierały się na dwóch podstawowych czynnikach, na technice wykonania i okolicznościach.

W kontekście rytuału Jigai warto wspomnieć o tym, jak wygląda kwestia przekazów źródłowych na temat tego procederu. Przeglądając źródła, dużo prościej i w znacznie większej ilości trafia się na przekazy na temat seppuku niż Jigai, a gdy już się taki znajdzie, zazwyczaj jest to ikonografika lub krótkie wspomnienie, towarzyszące innemu wydarzeniu. Powodu takiego stanu źródeł można by się doszukiwać w kilku czynnikach.

Dlaczego tak niewiele osób wie o Jigai?

Po pierwsze, w dzisiejszym społeczeństwie wszechobecna jest moda na samurajów, która objawia się nie tylko w japońskich produktach takich jak anime, ale również w największych produkcjach filmowych, dajmy na to „47 roninów” i „Ostatni samuraj”, czy też nawet w fryzurach męskich „na samuraja”, o legendzie japońskiej katany nawet nie wspominając. Z tego względu możliwym jest, że wielkość legendy powstałej wokół samurajów poprowadziła do przyćmienia innych aspektów tego kręgu kulturowego, takich jak jigai właśnie.

Po drugie, przypadków popełniania samobójstwa przez samurajów mogło być fizycznie więcej. Jako wojownicy partycypujący w patriarchalnym i feudalnym7 układzie społeczeństwa oraz biorący udział w konfliktach zbrojnych, na pewno mieli większą szansę na doświadczenie porażki, hańby czy śmierci swojego feudalnego pana, co za tym idzie, jako grupa prowadząca określony typ życia, mogli mieć więcej „okazji” i powodów do popełnienia seppuku.

Po trzecie, źródeł na temat rytuału Jigai może być mniej, ponieważ rytuał był aktem dużo bardziej indywidualnym i osobistym niż seppuku. Przy wspomnianym wyżej „pokazaniu duszy” przez samurajów, wojownicy bardzo często dokonywali tego przy świadkach, wygłaszając publiczne oświadczenia, postępując według ścisłego ceremoniału8. Za przykład posłużyć tutaj może ostatnie wyznanie winy przed świadkami ceremonii seppuku z okresu Meiji (druga połowa XIX w.): „I, and I alone, unwarrantably gave the order to fire on the foreigners at Kobe, and again as they tried to escape. For this crime I disembowel myself, and I beg you who are present to do me the honour of witnessing the act.”9. Jigai z kolei zazwyczaj dokonywano przy mniejszej liczbie świadków lub w ogóle bez nich. Akt miał dużo mniejszy rozgłos, a poprzedzony był zazwyczaj znacznie „głośniejszym” samobójstwem męża.

Żona jednego z 47 rōninów, przygotowująca się do popełnienia Jigai

Niemniej jednak zapiski takich aktów zachowały się, a najpopularniejszym źródłem na temat Jigai jest eksponat znajdujący się w kolekcji The British Museum10, przedstawiający żonę Onodera-y Junai, która popełniła samobójstwo po wyroku nałożonym na jej męża za udział w spisku rōninów z Ako, który miał miejsce w 1703 roku. Owa żona zdecydowała się na ten akt (jak podaje napis na obrazie) w celu odzyskania honoru przez jej ród. Jednak przed samym opisem rytuału, aby lepiej zrozumieć charakter tego czynu, warto przytoczyć szerszy obraz całego zdarzenia.

Historia rōninów z Ako

Zatem kim jest rōnin? Jest to samurai, który utracił swojego rządcę (daimiō, sioguna) wskutek działań wojennych, perturbacji politycznych czy też śmierci naturalnej i który to rządca nie pozostawił następcy11. Pomimo tego, że w feudalnej Japonii nierzadkim zdarzeniem była utrata swojego pana, to jednak przypadek rōninów z Akō był bezprecedensowy, aczkolwiek zrozumiały, biorąc pod uwagę mentalność samurajów. W 1701 roku wskutek spisku wysoko postawionego urzędnika Yoshinaki Kiry seppuku musiał popełnić jeden z daimiō, Noganori Asano. Pan Asano, przez wzgląd na swój młody wiek, nie miał pojęcia o etykiecie dworskiej, jednakże to właśnie jemu przypadła powinność przygotowania swojego pałacu na wizytę przedstawiciela siogunatu Tokugawy. Wskutek prowokacji Kiry, Noganori dobył miecza i drasnął nim Yoshinakę, co było wbrew prawu. Przez ten akt pan Asano został skompromitowany i skazany na popełnienie seppuku. Noganori Asano jest świetnym przykładem tego, że ignorantia iuris nocet. Co więcej, czterdziestu siedmiu z trzystu jego samurajów nie wybaczyło tego Kirze. Pod przykrywą życia na roli i pracy rzemieślniczej planowali swoją zemstę, której dokonali półtora roku później, napadając na posiadłość wspomnianego urzędnika, a następnie zanosząc głowę Kiry na grób pana Asano12. Wskutek tych wydarzeń i długiego procesu, w którym opinia publiczna opowiedziała się po stronie samurajów postępujących według bushidō, a prawodawcy domagali się ich śmierci, rōninowie dostąpili zaszczytu popełnienia seppuku, aby mogli odpokutować za popełnione czyny. Wraz z nimi samobójstwo popełniła część rodzin, w tym widoczna na wspomnianej grafice żona Onodera-y Junai.

Powracając więc do samego rytuału Jigai, pomimo nałożenia wyroku tylko na męża przedstawionej kobiety, ona również postanowiła odebrać sobie życie – tylko po to, aby na jej rodzinie nie ciążyła skaza honoru. Postąpiła wobec chyba najczęściej słyszanej maksymy samurajów, „death before dishonour”, ale jak dokładnie wyglądała ta śmierć?

Różnice pomiędzy Jigai a Seppuku

Jak wspomniałem wyżej, sposób przeprowadzania rytuału różnił się od wariantu samurajskiego. Jak widać na ilustracji, samobójczyni ubrana jest w kimono, które założone jest lewą stroną na wierzch, odwrotnie niż na co dzień, co ma symbolizować zakończenie owej codzienności. Kobieta znajduje się w pozycji siedzącej, ze związanymi specjalnym materiałem udami. Miało to zapobiec konwulsjom pośmiertnym, pozostawiając ciało w godnej pozie i pokazując, że popełniająca wykazała się wielką odwagą i honorem. Przed żoną samuraja leży zapisany papier – był to element wspólny zarówno dla rytuału żeńskiego, jak i męskiego, swoisty testament. Jednak nie przedstawia on ostatniej woli, a raczej ostatnie słowa, pożegnanie rodziny i przekazuje wiadomości tym, którzy odnajdą ciało. Postać trzyma nóż tanto lub kaiken, przedmiot charakterystyczny dla żon samurajów13, gdyż prawie zawsze miały go przy sobie w podobnej manierze, jak samurajowie swoje dwa miecze. Nie był to jednak przedmiot codziennego użytku. Uznać go można raczej za element ostatniego aktu obrony, poprzez wspomniane odebranie sobie życia. Noszony był za pasem lub w obszernych rękawach14. W trakcie szczegółowego opisu eksponatu przedstawiającego Jigai pośród wszystkich ważnych elementów bardzo łatwo jest przeoczyć rzecz najoczywistszą, mianowicie że na obrazie znajduje się tylko jedna osoba. Jest to kolejna wspomniana już wcześniej cecha charakterystyczna dla tego rytuału, która staje w opozycji do seppuku, w konsekwencji stanowiąc o technice dokonania aktu samobójstwa.

samuraj na tle księżyca
Mimo pewnych podobieństw różnice między Seppuku oraz Jigai są znaczne

Ale dlaczego w przypadku samurajów poza popełniającym tak ważne są inne osoby? Dzieje się tak z powodu bólu. W rytuale męskim poza świadkami i samym samobójcą, obecny jest również tzw. Kaishakunin, który w momencie agonii, podczas rozcinania brzucha, uśmierzał cierpienie poprzez ścięcie głowy15. W rytuale żeńskim z kolei taka sytuacja nie miała miejsca. Działo się tak z tego względu, że zazwyczaj Jigai było popełniane po samobójstwie męża, który był na dobrą sprawę jedyną osobą uprawnioną do takiej asysty. W społeczeństwie patriarchalnym kobieta pozostawała sama podczas całej ceremonii, nie posiadając towarzyszy broni, mistrzów ani uczniów, którzy mogliby w niej pomóc, przez co inna była również technika odebrania sobie życia.

Jak dokładnie wyglądała śmierć poprzez Jigai

Przez brak pomocy ze strony kaishakunina śmierć musiała być jak najszybsza. Nikt nie byłby w stanie uwolnić kobiet od takiego cierpienia, dlatego po przejściu wszystkich etapów rytuału akt dokonywał się poprzez przecięcie tętnicy szyjnej, które następowało wskutek wbicia noża w szyję lub podcięcia gardła, choć dużo częściej mówi się o pierwszym sposobie.

Nadal prowadzone są badania dotyczące tego, jaka była dokładna przyczyna śmierci ofiar Jigai. Ogółem przy rozpatrywaniu ran ciętych i kłutych w okolicach szyi przez bardzo długi okres jedyną przyjmowaną przyczyną zgonu był wstrząs hipowolemiczny, polegający na utraci zbyt dużej ilości krwi, by możliwe było dalsze funkcjonowanie narządów. Niemniej jednak wskutek podobnego do Jigai przypadku z roku 2014 rozpoczęły się dyskusje na temat teorii zatoru w krwioobiegu, spowodowanego powietrzem dostającym się do żył przez podciśnienie w ranie, co powodowało niedostateczny dopływ krwi do narządów16.

kobieta popełniająca jigai
Jigai to wyraz kobiecej niezależności w Japonii

Rytuał odebrania sobie życia przez japońskie kobiety pomimo stosunkowo małej częstotliwości występowania w materiałach źródłowych czy też popkulturze jest na pewno jednym z ciekawszych fenomenów tego kręgu kulturowego. Dzieje się tak nie tylko ze względu na różnicę pomiędzy podejściem do śmierci w Europie i w Japonii, ale również dlatego, że uznać go można za wyraz emancypacji kobiet w zdominowanym przez mężczyzn społeczeństwie. Każda z rodu samurajów zawsze nosiła przy sobie nóż, prawo ostatecznego wyboru i mimo że to samuraj w większość odpowiadał za honor rodziny, to jednak żony i córki tych owianych legendą wojowników również miały prawo do decyzji w kwestii swojego życia, manifestacji poglądów i ratowania honoru własnej rodziny, bo właśnie tym był akt samobójstwa w Kraju Kwitnącej Wiśni.


Źródła:

  • Utagawa Kuniyoshi (歌川国芳), Onodera Junai no tsuma 斧寺重内の, Japonia, 1848,  https://www.britishmuseum.org/collection/object/A_2008-3037-15404 .
  • Y. Tsukioka, Gen. Akashi Gidayu preparing to commit seppuku in Akashi Gidayu, Japonia, 1890,  https://www.britannica.com/topic/seppuku .

Opracowania:

  • E.R. Pike, The Strange Ways of Man: Rites and Rituals and Their Incredible Origins, Washington 1967.
  • C. Totman, Historia Japonii, Kraków 2009.
  • G. C. Stone, Glossary of the Construction, Decoration and Use of Arms and Armor in All Countries and in All Times, 1999,  s. 405, https://books.google.pl/books?id=J5PgapzD6FoC&pg=PA405&redir_esc=y#v=onepage&q&f=false , (dostep 31.05.2021).
  • Inazō Nitobe, Bushido – dusza Japonii, Poznań, 2020.
  • J. Tubielewicz, Historia Japonii, Wrocław, 1984.
  • K. Masuda, Kenkyusha’s New Japanese-English Dictionary. Tokyo: Kenkyusha Limited, 1991.
  • M. Ritter, The Force of Women in Japanese History, Waszyngton, 1953.

Netografia:

Przypisy:


1 H. Witkowska, Samobójstwo w kulturze dzisiejszej. Listy samobójców jako gatunek wypowiedzi i fakt kulturowy Suicide in Contemporary Culture. Suicide Notes as a Genre and Cultural Fact (dostęp 30.05.21), https://www.ceeol.com/search/viewpdf?id=955781 .

2 J. Tubielewicz, Historia Japonii, Wrocław, 1984, s.70.

3 Inazō Nitobe, Bushido – dusza Japonii, Poznań, 2020, s. 59.

4https://www.japonskipomocnik.pl/wordDictionaryDetails/9745/%E8%85%B9%E5%88%87/%E3%81%AF%E3%82%89%E3%81%8D%E3%82%8A (Dostęp 26.05.21).

5 Inazō Nitobe, Bushido – dusza Japonii, Poznań 2020, s. 60.

6 E.R. Pike, The Strange Ways of Man: Rites and Rituals and Their Incredible Origins, Washington 1967, s. 89.

7 C. Totman, Historia Japonii, Kraków 2009, s. 181.

8 Y. Tsukioka, Gen. Akashi Gidayu preparing to commit seppuku in Akashi Gidayu, Japonia, 1890, https://www.britannica.com/topic/seppuku.

9 Inazō Nitobe, Bushido – dusza Japonii, Poznań, 2020, s. 62.

10 Utagawa Kuniyoshi (歌川国芳), Onodera Junai no tsuma 斧寺重内の, Japonia, 1848, https://www.britishmuseum.org/collection/object/A_2008-3037-15404 .

11 https://www.britannica.com/topic/ronin

12 J. Tubielewicz, Historia Japonii, Wrocław, 1984, s. 150.

13 G. C. Stone, Glossary of the Construction, Decoration and Use of Arms and Armor in All Countries and in All Times, 1999,  s. 405, https://books.google.pl/books?id=J5PgapzD6FoC&pg=PA405&redir_esc=y#v=onepage&q&f=false , (dostęp 31.05.2021).

14 Ibidem

15 K. Masuda, Kenkyusha’s New Japanese-English Dictionary. Tokyo: Kenkyusha Limited, 1991, s. 671.

16 V. Živković, Regarding a Peculiar Case of Suicide Enacted Through the Ancient Japanese Ritual of Jigai, w: The American journal of forensic medicin and pathology, 2015, vol. 36, nr 2, s. 122, https://journals.lww.com/amjforensicmedicine/Citation/2015/06000/Regarding_a_Peculiar_Case_of_Suicide_Enacted.17.aspx# , (dostęp, 31.05.2021).

close

Cześć! 👋

Zapisz się, aby otrzymywać informacje o wydarzeniach, które organizujemy!

Obiecujemy: zero spamu! Przeczytaj naszą politykę prywatności, znajdziesz tam więcej informacji.

Dodaj komentarz

Twój adres e-mail nie zostanie opublikowany. Wymagane pola są oznaczone *